განათლების რეფორმა საქართველოში

ალექსანდრე ლომაიას სიტყვა სკოლის დირექტორების პირველ არჩევნებთან დაკავშირებით

”მოგესალმებით. დირექტორების არჩევნებით სკოლებში დაიწყო დემოკრატიული მმართველობის ეტაპი, რამაც კომუნისტური მმართველობის ფორმა დაასრულა. ზუსტად
ერთი წლის წინ, სკოლებში დემოკრატიული თვითმმართველობის ჩამოყალიბების ეტაპისა მეურვეო საბჭოს არჩევნებით დაიწყო და ლოგიკურად, გეგმაზომიერად დასრულდა არჩევნებით. საერთო ჯამში ამ პროცესში მონაწილეობდა ჩვენი ქვეყნის 800 ათასზე მეტი მოქალაქე. მე მინდა, თითოეული მათგანს დიდი მადლობა გადავუხადო იმის გამო, რომ მათ მხარდაჭერა განოუცხადეს თვითმმართველობის ახალ სისტემას.

ახალი სკოლა ძველისგან რამდენიმე ნიშნით განსხვავდება:
1.მოსწავლე დემოკრატიულ სკოლაში არის არა საშუალება,ჭანჭიკი,არამედ მიზანი;
2.ახალ სასკოლო გარემოში გაიზრდებიან არა იდეოლოგიზებული მოქალაქეები, არამედ თავისუფლად და კრიტიკულად მოაზროვნე პიროვნებები;
3.მოსწავლეებს,მასწავლებლებს, მშობლებს და დირექტორებს გადაეცათ ყველა ის სახელისუფლო ბერკეტი, რომელიც საჭიროა სკოლის ღირსეული გაძღოლისა და განვითარებისთვის;
4.სახელმწიფო აღარ იქნება დაკავებული წვრილმანი,ყოველდღიური მეურვეობით, სკოლების ყოველდღიურ საქმეებში ჩარევით

რა რჩება უცვლელი? პირველ რიგში, უცვლელია ათიათასობით პედაგოგის თავდადება ქართული სკოლისადმი. ასევე, სახელმწიფოს ზრუნვა იმისათვის, რომ სასკოლო გარემო გაუმჯობესდეს. სახელმწიფო უზრუნველყოფს ცოდნისა და უნარების საყოველთაოდ აუცილებელი სტანდარტების შესრულებას და სასკოლო გარემოს გაუმჯობესებას. და მაინც, პირველ რიგში, უნდა გაუმჯობესდეს პედაგოგთა მატერიალური და სოციალური პირობები. რამდენიმე დღეში საქართველოს პრემიერ-მინისტრი გააკეთებს განცხადებას სწორედ სასკოლო დაფინანსების შემდგომ გაუმჯობესებასთან დაკავშირებით.

დღეს სკოლაში მოვიდნენ ახალი ლიდერები. ათასამდე სკოლაში ისინი მოვიდნენ ახალი ენერგიით, ახალი ცოდნით, ახალი ენთუზიაზმითა და ახალი პასუხისმგებლობით. არჩეული დირექტორების საშუალო ასაკი44 წელია. უმრავლესობა მათგანს აქვს პედაგოგიური გამოცდილება, მათ შორის არიან ისეთებიც(დაახლოებით15%), რომელსაც პედაგოგიური გამოცდილება არ აქვს. მითუმეტეს მნიშვნელოვანია, რომ სწორედ ასეთ ადამიანებს სამეურვეო საბჭოებმა ნდობა გამოუცხადეს. მე და ჩემი თანამოაზრეები მოხარულები ვართ, რომ სწორედ ჩვენს თაობას ხვდა წილად ჩვენი ერის საუკეთესო შვილების ილია ჭავჭავაძის, იაკობ გოგებაშვილის, დიმიტრი უზნაძის ოცნებების ხორცშესხმა. სწორედ ისინი ოცნებობდნენ ისეთ დემოკრატიულად მოწყობილ სკოლაზე, სადაც მოსწავლეებს ექნებოდათ საშუალება მნიშვნელოვანი წვლილი შეეტანათ სკოლის მართვაში. ისინი ოცნებობდნენ იმ სკოლაზე, რომელიც ორიენტირებული იქნებოდა არა საზეპიროებზე და დაზუთხვაზე, არამედ კრიტიკულ ანალიზსა და აზროვნებაზე, მიღებული ცოდნის პრაქტიკულ გამოყენებაზე.

მიხარია, რომ ის ინიციატივა, რომელიც2002 წელს თბილისის საკრებულოში მიხეილ სააკაშვილის ლიდერობით წამოიწყო ერთიანმა ნაციონალურმა მოძრაობამ, განხორციელდა საქართველოს სკოლების აბსოლიტურ უმრავლესობაში. ეს უზარმაზარი წარმატებაა, რომელშიც თავისი წვლილი გაიღო სამინისტროს უამრავმა თანამშრომელმა, ჩვენმა რესურს-ცენტრებმა და, რა თქმა უნდა, მოსწავლეებმა, მასწავლებლებმა, მშობლებმა. მადლობა ყველას.”

თბილისი 09/07.2007


ტექსტის ოფიციალური ვერსია:
http://www.scribd.com/doc/33775130/1193224981-1189674802-Lomaia-s-speech-on-elections-090707

დოკუმენტის სრული სახით ნახვა შეგიძლიათ შემდეგ ბმულზე

რეზიუმე
ზოგადი განათლების სისტემის რეფორმა საქართველოში სხვადასხვა მიმართულებით მიმდინარეობს. სისტემის გამჭვირვალობის, დემოკრატიზაციის და განათლების ხელმისაწვდომობის გარდა, ერთ-ერთი მთავარი ვექტორი განათლების ხარისხის გაუმჯობესებაა. პრობლემები განათლების ხარისხის უზრუნველყოფის მიმართულებით მრავალია. შეთანხმება საზოგადოებაში, თუ რა არის განათლების ხარისხი, რა განაპირობებს განათლების ხარისხს, ვინ არის პასუხისმგებელი განათლების ხარისხზე და განათლების ხარისხის მხრივ რა შედეგები გვაქვს არ არსებობს. არ ჩანს კონკრეტული სტრატეგია, თუ როგორ, რამდენ ხანში და რა ინსტრუმენტებით გავაუმჯობესებთ განათლების ხარისხს. სუსტია სკოლების დონეზე ხარისხის შედეგების გაუმჯობესებისთვის საჭირო დამხმარე ინფრასტრუქტურა. სკოლებისა და სახელმწიფოს ურთიერთპასუხისმგებლობები ხელშესახებ შედეგებზე ორიენტირებული არ არის.

საქართველოს სახელმწიფომ მრავალი დადებითი ნაბიჯი გადადგა განათლების სისტემის გასაჯანსაღებლად, რამაც, საბოლოო ჯამში, შესაძლოა განათლების უკეთეს ხარისხამდეც მიგვიყვანოს. საერთაშორისო და ადგილობრივი გამოცდილება განათლების ხარისხის გაუმჯობესების შესახებ საყურადღებო გაკვეთილებს გვთავაზობს ამ მიმართულებით.

საერთაშორისო გამოცდილება გვაჩვენებს, რომ ცენტრალიზებული პოლიტიკის ცვლილების ეფექტი ძალიან მცირეა იქ, სადაც ხარისხის გაუმჯობესებაზე პასუხისმგებლობა და ინტერესი სკოლას არ აქვს. ამიტომ საჭიროა, სკოლის დონეზე მოხდეს ცვლილებების სტიმულირება და გაიზარდოს სკოლის პასუხისმგებლობა.

განათლების ხარისხის უზრუნველყოფის სისტემა წარმატებულია, როდესაც გაცნობიერებული გვაქვს, რომ ხარისხის უზრუნველყოფა არ გულისხმობს ხარისხის მხოლოდ შემოწმებას; ის დახმარებასთან ერთად ქმნის ერთობლივ სისტემას.

ხარისხთან დაკავშირებული საერთაშორისო კვლევები გვაჩვენებს, რომ შეუძლებელია ეფექტური ინტერვენციების შემუშავება და ამოქმედება, თუ განათლების სისტემის მოდელს გავიაზრებთ ცვლილებების კონტექსტისა და მოსწავლის ინდივიდუალური საჭიროებების გათვალისწინების გარეშე. ხარისხი რომ რეალურად გაუმჯობესდეს, საჭიროა ამოქმედდეს დივერსიფიცირებული წყაროს, ადრესატისა და მიზნის შესაბამისი დახმარების, შეფასების, კვლევის სისტემა. ეს კი გულისხმობს, როგორც მინიმუმ, მკაფიო მიზნებს, შედეგებს, ვადებს, რესურსებსა და ჩართულობის გზების არსებობას.

სიმონ ჯანაშია, 10 მარტი, 2010
გამოქვეყნდა http://www.azrebi.ge -ზე

განათლებისა და მეცნიერების მინისტრის, ბ-ნ. დიმიტრი შაშკინის 2010 წლის იანვარსა და თებერვალში მედიის საშუალებებისთვის მიცემულ ინტერვიუების მიხედვით საქართველოში ე.წ. ”ბრენდირების სისტემა” ინერგება. ინტერვიუების მიხედვით, ეს სისტემა გულისხმობს სკოლების ხარისხის გარკვეული კრიტერიუმებით შეფასებას. მინისტრის განმარტებით, კრიტერიუმების საკმაოდ ვრცელი და კომპლექსური ჩამონათვალი იქნება, რომლის მიხედვითაც სკოლები შეფასდება. საუბარია კრიტერიუმებზე, რომლებმაც შესაძლოა მოიცვან სკოლის უსაფრთხოება, ინფრასტრუქტურა და სხვ. შეფასებების მთავარ მომხმარებლებად სახელდებიან მშობლები, რომლებსაც სურთ იცოდნენ თუ რომელ სკოლაში სწავლობს/ისწავლის მათი შვილი. ”ბრენდირების” ერთერთ მიზნად განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს სკოლების კონკურენციის წახალისება აქვს გამიზნული, რამაც ხარისხის ზრდას უნდა შეუწყოს ხელი. დასახელდა ასევე ის ფორმა, რომლითაც სკოლების შედეგების იდენტიფიცირება იქნება შესაძლებელი. სკოლები ხუთბალიან შკალაზე შეფასდება. შეფასება კი თვალსაჩინოებისთვის ვარსკვლავებით იქნება გამოხატული. სისტემა მინისტრის განმარტებით 2010 წლის სექტემბრისთვის ამუშავდება მთელი ქვეყნის მაშტაბით.


ინიციატივა, რომელიც საზოგადოებასა და სახელმწიფოს დაეხმარება ჰქონდეს ინფორმაცია კონკრეტული სკოლის გაწეული სერვისის ხარისხზე მისასალმებელია. დადებითი მხარე ამ სისტემის ასევე ის არის, რომ სკოლებს უჩნდებათ ხარისხის კონკრეტული ორიენტირები და ასევე წარმატებული სკოლების მოდელები, რომელთა პრაქტიკის შესწავლაც მათ შესაძლებლობას მისცემს, რომ უკეთესად დაგეგმონ საკუთარი მოქმედებები. ასევე მისასალმებელია მიდგომა, რომელიც გულისხმობს სახელმწიფოს არა სკოლის დონეზე მართვაში ჩართვას, არამედ იმ მექანიზმების შექმნას, რომელიც სკოლაში მომუშავე ადამიანების მოტივაციასა და სკოლის გარეთ არსებული საზოგადოების ჩართულობას სავარაუდოდ გაზრდის. შესაძლოა ამ სისტემის დანერგვამ სკოლების აკრედიტაციისთვისაც მოამზადოს ნიადაგი. ეს იმ შემთხვევაში თუ საერთოდ ჯერ კიდევ აქტუალურია ამ სისტემის დანერგვის საკითხი. ერთი შეხედვით ამ სისტემას მრავალი დადებითი მხარეები აქვს, მაგრამ თუ ანალოგიური სისტემების ფუნქციონირების ისტორიას შევისწავლით შესაძლოა მრავალი მოსალოდნელი პრობლემა დავინახოთ. ამ პრობლემების გათვალისწინებამ კი შესაძლოა სისტემა უფრო დახვეწილი გახადოს, ვიდრე დღეისთვის ჩვენთვის ხელმისაწვდომი ინფორმაციის მიხედვით არის აღწერილი.

ტერმინოლოგია

იმისთვის, რომ სისტემა ან ინსტიტუციური მოწყობა სფეროში მოღვაწე ადამიანებისთვის ან საერთაშორისო საზოგადოებისთვის გასაგები და თარგმნადი იყოს მნიშვნელოვანია, რომ მას სწორედ ის სახელი ერქვას, რაც მის შინაარსს ასახავს და რაც ამ დარგის სპეციალისტების მიერ გამოიყენება. ტერმინი ”ბრენდინგი” ეწოდება იმ პროცესს, რომლის ფარგლებშიც რაიმე პროდუქტის სახელის, სამარკო ნიშნის, სიმბოლოს ან ზოგადად დიზაინის შემუშავება ხდება. ამ პროცესის საბოლოო მიზანია, რომ პროდუქტს ისეთი სახე მისცეს, რაც განასხვავებს მას სხვა პროდუქტისგან. ინტერვიუებში დასახელებული პროცესის მიზანი არა იმდენად სკოლების უნიკალური გარეგნული სახის შექმნაა მათი შემდგომი მარკეტინგის მიზნით, არამედ მათი შეფასება გარკვეულ კრიტერიუმებთან მიმართებაში და შეფასების დონეების მიხედვით ამ სკოლების რანჟირებაა. ვარსკვლავების ხსენებაც ამ კონტექსტში სწორედ ამ მიზნებზე მიგვანიშნებს. ასეთ პროცესს ყველგან სადაც კი არსებობს (მათ შორის სასტუმროებისა და რესტორნების ბიზნესის სფეროშიც) რეიტინგების შედგენა ანუ რეიტინგების სისტემა ჰქვია.

პრობლემა - სკოლების არჩევანი

რეიტინგის სისტემა, როგორც სკოლებს შორის კონკურენციის შექმნის საშუალება, ეფექტური იქნება იმ შემთხვევაში, თუ მშობლებს მიღებული ინფორმაციაზე დაყრდნობით უკეთესი სკოლის არჩევის შესაძლებლობა ექნებათ. რამდენად არსებობს ასეთი შესაძლებლობა საქართველოში? საქართველოში 2500-მდე სკოლაა. აქედან 2150 საჯარო დაწესებულებაა. ამ დაწესებულებების დაახლოებით ნახევარი ისეთ დასახლებაში ფუნქციონირებს, სადაც სხვა საგანმანათლებლო ინსტიტუცია არ არსებობს, მობილობის შესაძლებლობები კი საკმაოდ მცირეა. შესაბამისად მშობელსაც ასეთ პირობებში არჩევანი პრაქტიკულად არ აქვს. საკმაოდ ბევრია ისეთი დასახლება სადაც მხოლოდ ორი ან სამი სკოლა არსებობს. ზოგ შემთხვევაში ამ დასახლებებში სკოლები განსხვავდება სწავლების ენის მიხედვითაც (ქართულენოვანი და არაქართულენოვანი სკოლები) რაც იმას ნიშნავს, რომ სკოლების აბსოლუტური რაოდენობა შეიძლება ერთზე მეტი იყოს, მაგრამ რეალური არჩევანი მაინც არ არსებობდეს. შესაბამისად რეიტინგების სისტემის წარმატება სკოლებს შორის კონკურენციის კუთხით, საქართველოს სკოლების მხოლოდ მცირე ნაწილში არის შესაძლებელი.

პრობლემა - მონაცემების ვალიდურობა და სანდოობა

რეიტინგის დასადგენი კრიტერიუმების შინაარსი განათლების სისტემაში არსებულ ორიენტირებს განაპირობებს. მაგ. თუ ტესტირებების საფუძველზე მიღებული ქულები მნიშვნელოვანი დეტერმინანტია სკოლის წარმატებულობის შეფასებისთვის, ეს აუცილებლად იწვევს სასწავლო პროცესის მორგებას ტესტებისთვის სწავლებაზე. ასეთ შემთხვევებში ხშირია სიტუაცია, როდესაც მასწავლებლები ზედმეტად დიდ დროს უთმობენ ტესტების კრებულებში მოცემული სავარჯიშოების შესრულებას. ეს ხშირად მნიშვნელოვანი მაღალი დონის კოგნიტური და ასევე სოციალური უნარების განვითარებაზე მასწავლებლების მხრიდან ყურადღების შესუსტებას იწვევს რაც ნიშნავს იმას, რომ მონაცემები იმას კი აღარ ზომავს სინამდვილეში რაც წარმატებულად მიგვაჩნია, არამედ იმას რისი შეგროვებაც გვიადვილდება დახვეწილი მეთოდების არარსებობის შემთხვევაში.

მონაცემების შეგროვების მეთოდი ბევრ ქვეყანაში განაპირობებს იმას, თუ რამდენად აქვს შესაძლებლობა სისტემას, რომ ხარისხის გაუმჯობესების გარეშე უკეთესი შედეგები აჩვენოს. მაგალითისთვის, ბევრგან სადაც ასეთი სისტემა გამოსცადეს (აშშ, ბრიტანეთი) ერთერთი ძირითადი კრიტერიუმი იყო მოსწავლეების მიღწევები, რომლებიც მასწავლებლების მიერ დაწერილ ნიშნებში გამოიხატებოდა. აქ ერთ-ერთი შედეგი ნიშნების ხშირი ინფლაცია და ორგანიზებული გაყალბებაც იყო.


პრობლემა - მოტივაცია

რეიტინგების მსგავსი სისტემები მნიშვნელოვნად ცვლის სკოლის ცხოვრებაში ჩართული პირების მოტივაციას. ზოგ შემთხვევაში შედეგად გვაქვს მოტივაციის დადებითი მიმართულებით ცვლა, ზოგჯერ კი პირიქით. ეს ხშირად საგანმანათლებლო ბაზრის შემოთავაზებაზე და რეიტინგის შედეგებზეა დამოკიდებული.

როდესაც საგანმანათლებლო ბაზარი მცირეა, ხოლო სკოლა ცუდ შეფასებას იმსახურებს, ეს ხშირ შემთხვევაში მოსწავლეების მოტივაციის კლებას იწვევს. შესწავლილია, რომ დაბალი შეფასების მქონე სკოლებში მოსწავლეებს ნაკლები რწმენა აქვთ იმის, რომ საგანმანათლებლო პროცესს შესაძლოა მათთვის რაიმე მნიშვნელოვანი წარმატების მოტანა შეუძლიათ. იმ შემთხვევაში თუ მოსწავლეებს სხვა არჩევანი არ აქვთ და იძულებულები არიან, რომ სწავლა ამ სკოლაში გააგრძელონ, ეს სულაც არ განაპირობებს მაინცდამაინც ხარისხის მოთხოვნების გაჩენას ან რაიმე სახით სკოლის გაუმჯობესების პროცესში ჩართვას, როგორც ეს ერთი შეხედვით თავისთავად ცხადად გვეჩვენება ხოლმე.


ერთი შეხედვით, იქაც კი სადაც კონკურენცია არ არსებობს, რეიტინგის საფუძველზე სკოლის დაბალი დონის გამოაშკარავება გამოიწვევს ერთგვარ კრიზისს, რომელიც ცვლილებების კატალიზატორი გახდება. ამ საკითხთან დაკავშირებით ლიდერობისა და ცვლილებების საკითხების მკვლევარს, ალან დოიჩმანს (Deutschman 2005) საინტერესო მაგალითი მოყავს. მის სტატიაში აღწერილია პრობლემა, რომელიც შემდეგში მდგომარეობს: როდესაც ადამიანებს ეკითხები, შეცვლიან თუ არა თავიანთ ქცევას თუ ამის ალტერნატივა სიკვდილი იქნება თავისთავად ცხადია, რომ თავიანთ პასუხებში უმეტესობა ცვლილებებისკენ იხრება. განა სიკვდილის საფრთხეზე უფრო მეტი მამოტივირებელი კრიზისი რა უნდა იყოს იმისთვის, რომ ადამიანმა საკუთარი ქცევა შეცვალოს? თუმცა, როდესაც საკითხს კონკრეტულ კონტექსტში შევისწავლით ირკვევა, რომ ადამიანების დიდი ნაწილი სიკვდილის შიშის წინაშეც კი არ იცვლება. რამოდენიმე მნიშვნელოვანი კვლევის შედეგად დადგინდა, რომ ადამიანების 90%, რომლებსაც კარდიოლოგიური ოპერაციები აქვთ გადატანილი და რომლებმაც იციან, რომ ცხოვრების წესის შეცვლის გარეშე მათ ადრეული სიკვდილი ემუქრებათ თავიანთ ქცევას საფრთხის მიუხედავად არ ცვლის. როგორც ჩანს კრიზისი საკმარისი არ არის იმისთვის, რომ ადამიანებს ცვლილებებისთვის სათანადო მოტივაცია გაუჩინოს.

პრობლემა - ინკლუზია

საყოველთაო განათლების ერთერთი მთავარი მიზანია, რომ ყველა მოქალაქეს შეუქმნას განათლების მიღების ისეთი პირობები, რომელიც საკუთარი შესაძლებლობების მაქსიმალურ განვითარების საშუალებას მისცემს. ამ წინადადებაში ”ყველა” ერთერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი სიტყვაა. ეს გულისხმობს იმას, რომ ნებისმიერი სისტემა, რომლის შემოღებასაც ჩვენ ვგეგმავთ ამ ჭრილშიც უნდა იყოს შეფასებული. რა ხდება იმ შემთხვევაში, თუ სკოლაში პრობლემური მოსწავლეები გვყავს და ამავდროულად ამ სკოლამ წარმატება უნდა გვაჩვენოს რაიმე საყოველთაო შეფასების სისტემაში? ეს დამოკიდებულია იმაზე, თუ რამდენად გაცნობიერებულია სარეიტინგო კრიტერიუმების შედგენისას სავარაუდო პრობლემები. შესწავლილია, რომ იქ სადაც ასეთი პრობლემების გათვალისწინება არ მომხდარა, სკოლები დაინტერესებულები ხდებიან, პრობლემური მოსწავლეების (რომლებიც განსაკუთრებულ ყურადღებას/ძალისხმევას საჭიროებენ) თავიდან მოშორებაში რეიტინგში უკეთესი შედეგების ჩვენების სანაცვლოდ. იქ სადაც ასეთი მოსწავლეების სასწავლო შედეგების გათვალისწინებაც ხდება სხვაგვარი პრობლემები ჩნდება. ხშირია, როდესაც მოსწავლეებს, რომლებსაც განსხვავებული სწავლის შესაძლებლობები ან მიდრეკილებები აქვთ შეზღუდული შესაძლებლობების მოსწავლეების კატეგორიაში განიხილავენ. ეს კი მათ მიმართ ხშირად უფრო დაბალი მოლოდინებს განაპირობებს, რაც შესაბამისად ნაკლები განვითარების შესაძლებლობებს განაპირობებს.

პრობლემა - პოლიტიკური სენსიტიურობა

პოლიტიკოსები ხშირად გაურბიან შეფასების ისეთი სისტემის შემოღებას, რომელიც პრობლემებზე საზოგადოების განსაკუთრებულ აქცენტირებას იწვევს. სკოლების რეიტინგები ერთ-ერთი ასეთი სისტემაა. თუ შეფასება იმ იდეალებთან მიმართებაში მოხდება, რომელიც ჩვენ სკოლებისთვის გვაქვს დადგენილი, მაშინ ძალიან ბევრი სკოლა თავისი ამჟამინდელი მდგომარეობით შორს აღმოჩნდება საუკეთესო შესაძლებელი მაჩვენებლიდან. ასეთი შედეგების გამოქვეყნება მრავალი კუთხით არის პოლიტიკური პრობლემების შემცველი. გარდა იმისა, რომ საზოგადოების ნაწილს შეიძლება გაუჩნდეს პროტესტი იმასთან დაკავშირებით, თუ როგორ მდგომარეობაშია მათი შვილის სკოლა, მნიშვნელოვანია ისიც თუ რისთვის გამოიყენებენ სხვადასხვა აქტორები რეიტინგის მონაცემებს. ჩვენთან სკოლის დირექტორებს არც თუ მნიშვნელოვანი მხარდაჭერა აქვთ მასწავლებლებისთვის მაღალი მოთხოვნების წაყენების თვალსაზრისით. კანონმდებლობა დირექტორს აკისრებს პასუხისმგებლობას სკოლის წარმატებასა და წარუმატებლობაზე. მეორე მხრივ კი დირექტორებს სხვადასხვა ფორმალური თუ არაფორმალური შეზღუდვები აქვთ იმასთან დაკავშირებით, რომ ცუდი მასწავლებელი სკოლიდან გაუშვან და სანაცვლოდ უკეთესი მიიღონ. აქედან გამომდინარე, ნებისმიერი გარეგანი შეფასება, რომელიც დირექტორის პასუხისმგებლობას გაამძაფრებს სავარაუდოდ მათთვის არასასურველი მასწავლებლების განთავისუფლებისთვის ლეგიტიმაციის ინსტრუმენტი გახდება. ეს პროცესი კი პოლიტიკური სტაბილურობის საფრთხედ აღიქმება და შესაბამისად პოლიტიკოსებს თავის ტკივილს უჩენს. იმ პირობებში, როდესაც რეიტინგების გარდა საქართველოში ცენტრალიზებული დამამთავრებელი გამოცდებისა და აგრეთვე მასწავლებლების სერტიფიცირების სისტემა ინერგება, ამ კონტექსტში საკმაოდ დაძაბულ ვითარებას ვიღებთ.

დაძაბულობის მოსახსნელად სხვადასხვა სისტემასთან მიმართებაში, ინტერვიუებში გამოითქმევა აზრი, რომ თავდაპირველად შეფასების მოთხოვნები სკოლებისა თუ მოსწავლეების მიმართ შედარებით დაბალი იქნება. მომავალში კი ამ მოსაზრებით მოთხოვნები გაიზრდება. პრობლემა სკოლების რეიტინგებთან მიმართებაში ისაა, რომ ასეთი პროცესის დაგეგმვა და განხორციელება არარეალისტურია, რადგან მოთხოვნების თანდათანობითი ზრდა ხშირად სულაც არ იწვევს სწავლის შედეგების ზრდას. მაგ. მასაჩუსეტსის შტატში სადაც მსგავსი სისტემის დანერგვა სცადეს ბოლო 10 წლის განმავლობაში ამ პროცესს შედეგად სულ უფრო მეტი სკოლა დაბალ შეფასების კატეგორიაში მოექცა. მოთხოვნები იზრდებოდა, მაგრამ სკოლები ამ მოთხოვნებს ვერ ეწეოდნენ. რეალურად ამან შეფასების ამგვარი სისტემის გაუქმების საფუძველი მოამზადა.

პოლიტიკური პრობლემაა არასათანადო შედეგების გამო სკოლის დახურვაც. მსგავსი პრობლემა მხოლოდ საქართველოში არ გვხვდება. პოლონელი ექსპერტის, იან გზერჟინსკის აღწერით მის მშობლიურ ქალაქში ორი სკოლა იყო. აქედან ერთი სხვადასხვა შეფასებით გაცილებით უკეთესი იყო მეორეზე. მოსწავლეებიც უარესი სკოლიდან უკეთესში გადადიოდნენ. მიუხედავად იმის, რომ უარეს სკოლაში ძალიან მცირე რაოდენობის მოსწავლეები დარჩნენ, სახელმწიფო (ადგილობრივი ხელისუფლება ამ კონკრეტულ შემთხვევაში) მაინც არ ხურავდა ამ სკოლას, რადგან გადაწყვეტილებების მიმღებებს არ უნდოდათ, რომ მათი შვილების უკეთეს სკოლაში ყველა ის ბავშვი გადმოსულიყო, რომელიც უარეს სკოლაში სწავლობდა. ბავშვების გადმოსვლასთან ერთად საჭირო გახდებოდა ასევე მასწავლებლების დამატება, რომელთა რეკრუტირება არასაკმარისი რესურსების გამო ისევ უარესი სკოლიდან უნდა მომხდარიყო. ჩვენთან სკოლების ოპტიმიზაციის პროცესმა საკმაოდ მტკივნეულად ჩაიარა. 2004-07 წლებში ხუთასზე მეტი სკოლა მიუერთდა სხვას იმის გამო, რომ მცირეკონტიგენტიანი იყო. მიუხედავად იმის, რომ ეს ძალიან დიდ ფინანსურ ეფექტს იძლევა თუნდაც მხოლოდ ინფრასტრუქტურის კუთხით დანახარჯები რომ დავთვალოთ, 2007 წლის პოლიტიკური არასტაბილურობის შემდეგ არა ერთი უარყოფითი შეფასება გაკეთდა ნაციონალური მოძრაობის ლიდერების მხრიდან იმის შესახებ, რომ სკოლების დახურვა შეცდომა იყო. ეს პროცესი ცხადია უკავშირდება მრავალი ადამიანის მიერ სამსახურის დაკარგვას, რაც დღევანდელი ქართული პოლიტიკისთვის ისეთივე მისაღები არ არის, როგორც ეს ვარდების რევოლუციის უახლოეს პერიოდში იყო.

რეიტინგები მნიშვნელოვანი ინდიკატორი ხდება ხოლმე პოლიტიკის განმახორციელებლების საქმიანობის შეფასებისთვის. აქ კი პრობლემა ისაა, რომ რეიტინგის გამომყენებლებლის უმეტესობას არ ესმის, რომ ხარისხობრივ ცვლილებებს მნიშვნელოვანი დრო ჭირდება, ხოლო სისტემის ცვლილებების შეფასებას კომპლექსური ანალიზი. სწორედ ამის გამო, სახელმწიფო ხშირად საკუთარი ინსტრუმენტის მძევალი ხდება და ამომრჩევლების გულის მოსაგებად ასეთ რეიტინგების/შეფასებების სისტემებს განზრახ ისე აწყობს, რომ გაუმჯობესება უფრო სწრაფად გამოჩნდეს ვიდრე ეს შესაძლებელია, ან გაუარესება არ ჩანდეს. ხელისუფლების ცვლილებამ კი შესაძლებელია სისტემის გაუქმებაც კი გამოიწვიოს, იმისთვის, რომ წინა ხელისუფლების აღებული პასუხისმგებლობები მომავალზე არ გავრცელდეს. მასაჩუსეტსის მაგალითი ზემოთ სწორედ ამაზე მეტყველებს.

რეკომენდაცია - თანამშრომლობის ხელშეწყობა

სიკვდილის შიშის წინაშეც კი ადამიანები საკუთარი ქცევას რომ არ ცვლიან არ ნიშნავს, რომ სხვა უფრო ეფექტური გზა არ არსებობს ცვლილებების ხელშეწყობისთვის. იგივე კვლევამ, რომელმაც შიშის არაეფექტურობა დაადგინა ამ მიმართებაში გვაჩვენა, რომ ადამიანების უმეტესი ნაწილი თავის ქცევას ცვლის თუ რეგულარულად მონაწილეობს ჯგუფურ შეხვედრებში, სადაც მას საშუალება აქვს თავის ქცევასა და ცხოვრებისეულ პრობლემებზე რეფლექსია გააკეთოს. კანადელი განათლების სპეციალისტი მაიკლ ფულანი (Fullan 2007), რომელსაც მე ამ მაგალითს დავესესხე, ამ და სხვა კვლევების საფუძველზე მიიჩნევს, რომ განათლების სფეროშიც მსგავსი მიდგომა უმეტეს შემთხვევებში ქცევის დადებით ცვლილებებს იწვევს. თუ სკოლების წარმომადგენლების ერთმანეთთან დაკავშირებას შევძლებთ და ჰორიზონტალური ურთიერთობების საფუძველზე პრობლემების გადაჭრის გზებზე ვამსჯელებთ, დიდია ალბათობა, რომ უკეთეს შედეგს მივიღებთ ვიდრე მათი შეშინებით (თუნდაც კონკურენტულ გარემოში მოსწავლეების დაკარგვით).
ის, რომ სკოლის დირექტორებს დღეს ურთიერთთანამშრომლობის ნაკლებობა უფრო აქვთ ვიდრე კონკურენციის ჩვენი ადგილობრივი კვლევითაც დასტურდება. განათლების მართვის პროექტი, რომელიც USAID და ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ერთობლივი მუშაობით მიმდინარეობს სხვა მიზნებთან ერთად სკოლის დირექტორების სატრენინგო კურსების შემუშავებასაც ისახავს. ჩატარდა სკოლის დირექტორების საჭიროებების კვლევა, რომელმაც აჩვენა, რომ მათი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი წუხილი პროფესიული გარემოს ნაკლებობაა. დადგინდა მათი მკვეთრად გამოხატული მოთხოვნილება, რომ საკუთარი მიღწევები და პრობლემები თავიანთ კოლეგებს გაუზიარონ.

ამის გათვალისწინებით შესაძლებელია რეიტინგების სისტემის იმგვარად შემუშავება, რომ ეს სკოლებს შორის კონკურენციის ნაცვლად, ან კონკურენციასთან ერთად ურთიერთთანამშრომლობას ნიშნავდეს. ეს შესაძლებელია იმ შემთხვევაში თუ სკოლის განვითარების გრანტებს შემოვიღებთ. მსგავსი გრანტები შესაძლოა გაიცემოდეს სკოლების წყვილებზე. გრანტის მიმღები იქნებოდა ის სკოლა, რომელსაც დაბალი შედეგები აქვს, მაგრამ მის კონსულტანტად იმუშავებდა სკოლა, რომელსაც მიღწევები აქვს რაიმე პარამეტრით.

რეკომენდაცია - შეფასების გამოყენებადობა და კომპლექსურობა

მნიშვნელოვანია, რომ შეფასება იყოს კომპლექსური და ეყრდნობოდეს ისეთ კრიტერიუმებს, რომლებიც მასწავლებლებში სწავლებისას უფრო მეტი ძალისხმევის დახარჯვის მოტივაციას გაზრდის, ხოლო სკოლის ადმინისტრაციაში გაზრდის სურვილს, რომ რაც შეიძლება მეტი მოსწავლე ჩართონ სკოლის ცხოვრებაში. მაგ. თუ შემოგვაქვს ტესტის შედეგები, ასევე მნიშვნელოვანია ტესტში მონაწილე მოსწავლეების რაოდენობაც გავითვალისწინოთ. მაგ. თუ კრიტერიუმად დაწესდება სკოლადამთავრებულებისა და ატესტატების მფლობელების შეფარდება, ასევე მნიშვნელოვანია ისეთი კრიტერიუმების გათვალისწინება, როგორიცაა კლასში ჩარჩენის მაჩვენებელი ან სკოლის მიტოვების მაჩვენებელი.
ასევე მნიშვნელოვანია, რომ მონაცემებს პოზიტიური გამოყენება ჰქონდეს. მაგ. აშშ-ს ზოგიერთ სასწავლო ოლქს შემოღებული აქვს ვარსკვლავების სიტემა, რომელიც გულისხმობს ოთხვარსკვლავიანი სკოლის სტატუსის მოპოვებას კონკურსის გზით. ასეთ სისტემაში ერთ, ორ და სამვარსკვლავიანი სკოლა არ არსებობს. არსებობს მხოლოდ ოთხვარსკვლავიანი სკოლები. სკოლა სტატუსს იღებს კონკურსის ფარგლებში გარკვეული ხარისხის დადასტურების შემთხვევაში. ზოგი სკოლა ამით დამატებით გრანტსაც მოიპოვებს თვითგანვითარებისთვის. თუმცა ამ მიდგომით ისე გამოდის ხოლმე, რომ ვეხმარებით ისეთ სკოლას, რომელსაც ყველაზე ნაკლებად სჭირდება დამატებითი თანხები. ამიტომ შესაძლებელია კონკურსს ასევე მოყვეს დამატებითი შესაძლებლობები - მაგ. საგრანტო კონკურსი მათთის ვისაც რაღაც პერიოდის ბოლოს სურს გახდეს ოთხვარსკვლავიანი სკოლა და შემუშავებული აქვს სათანადო გზა ამის მისაღწევად.

რეკომენდაცია - ობიექტურობა

იმისთვის, რომ რეიტინგები ობიექტურ შეფასებებს ეყრდნობოდეს, ნაკლები იყოს სკოლების მხრიდან გაყალბებისა, ხოლო სახელმწიფოს მხრიდან კრიტერიუმებით მანიპულირების სურვილი ნაკლები იყოს სასურველია, რომ რეიტინგი სახელმწიფოსგან შედარებით დამოუკიდებელმა ორგანიზაციამ განახორციელოს. ხშირად ამას მედიის წარმომადგენლები (ტელევიზია, ჟურნალი) აკეთებს ხოლმე. ზოგი რეიტინგი უმაღლესების წარმომადგენლების მეშვეობით კეთდება. ჩვენთანაც თუ სახელმწიფოს ექნებოდა იმის გამბედაობა, რომ ეს პროცესი გადააბაროს ნეიტრალურ მხარეს ეს გზა გრძელვადიანი განვითარებისთვის უფრო ეფექტური იქნებოდა და რეიტინგიც უფრო მეტად საზომი ინსტრუმენტის ფუნქციას მიიღებდა. ასეთ რეიტინგს კი სავარაუდოდ უფრო მეტი ადამიანი ენდობა, მიუხედავად პოლიტიკური არჩევანისა და პროფესიული კუთვნილებისა.

გარდა შემფასებლის დამოუკიდებლობისა მნიშვნელოვანია, რომ ამ სისტემას შევხედოთ როგორც კვლევის მეთოდს. რეალურად საქმე სერვისის ხარისხის კვლევასთან გვაქვს. მედიის წარმომადგენლები თუ აკადემიური სფეროს წარმომადგენლები დასავლეთში სწორედ მკვლევარების მიერ შედგენილი მეთოდოლოგიისა და ინსტრუმენტებზე დაყრდნობით ახორციელებენ შეფასებასა და რანჟირებას.

სკოლაც დაინტერესებული უნდა იყოს, რომ შეფასება ობიექტურ მონაცემებს ემყარებოდეს. ამის მისაღწევად ერთერთი ფორმა არის სკოლის მიერ მოწოდებულ ინფორმაციის საჯაროობა. მაგალითისთვის, თუ ერთერთი კრიტერიუმია მასწავლებლების კვალიფიკაციის ამაღლების ღონისძიებების არსებობა სკოლაში, სკოლას ძალიან გაუჭირდება მონაცემის გაყალბება, მაშინ როდესაც ეს ინფორმაცია საჯაროდ გამოქვეყნდება. სოციალურად დაუცველებისთვის დახმარების პროგრამების რაოდენობა და ჩამონათვალი ასევე შესაძლოა რთული იყოს გასაყალბებლად, რადგან ის ინტერესთა ჯგუფები და ორგანიზაციები, რომლებიც დაინტერესებულები არიან ამ მონაცემის სისწორით უფრო მეტად შეძლებდნენ რეიტინგის პროცესის მონიტორინგში ჩართვას.

რადან რეალურად სერვისის მიმწოდებლის რეიტინგზე ვსაუბრობთ მნიშვნელოვანია, რომ ამ სერვისის ხარისხის შეფასებისას მნიშვნელოვანი როლი სერვისის მომხმარებლებმა შეასრულონ. საგანმანათლებლო სერვისის ძირითადი მომხმარებელი კი სინამდვილეში მოსწავლე და მისი ოჯახია და არა საზოგადოება და სახელმწიფო. საზოგადოებას და სახელმწიფოსაც აქვთ თავ-თიანთი ინტერესები ამ სერვისთან მიმართებაში, მაგრამ რეალურად მოსწავლე/მშობელი არის ამ სერვისის შემსყიდველი, სკოლა კი მიმიწოდებელი. ამგვარ პარადიგმაში სახელმწიფო ამ შესყიდვის ხარისხზე ზრუნავს და სწორედ ამიტომ შემოაქვს რეიტინგის ინსტრუმენტი, რომელიც მიმწოდებელსა და შემსყიდველს უფრო მეტად ჩართავს ხარისხის შეფასება/გაუმჯობესების საქმეში და შესაბამისად განაპირობებს საგანმანათლებლო ბაზრის შემოთავაზების შინაარსსა და ხარისხს. რა თქმა უნდა სისტემა უფრო რთულია ვიდრე ეს მხოლოდ შესყიდვა/მიწოდების გზით შეიძლება დავხატოთ, რადგან მოსწავლე შესყიდვასთან ერთად განაპირობებს კიდეც სერვისის ხარისხს საკუთარი მონაწილეობით, მაგრამ ამგვარი მიდგომა გვეხმარება იმის გააზრებაში თუ ვისთვის კეთდება რეიტინგების ეს სისტემა.

ზემოთ თქმულიდან გამომდინარე, რეიტინგის სისტემის შემოღება და დანერგვა კომპლექსურ, ფრთხილ და კარგად დაგეგმილ გააზრებას მოითხოვს. ვადები, რომლებიც დასახელდა ამ სისტემის დანერგვასთან დაკავშირებით საეჭვოს ხდის ამის შესაძლებლობას. განათლებისა და მეცნიერების მინისტრის ინტერვიუში ნათქვამია, რომ 2010 წლის გაზაფხულზე შესაძლებელი იქნება თბილისის მასშტაბით, ხოლო ამავე წლის შემოდგომაზე უკვე მთელი ქვეყნაში ამ სისტემის ამუშავება. ასეთი სისტემის დანერგვა ვფიქრობ, რომ მსგავსი სისტემების შესწავლის, შემდეგ საკუთარის შემუშავების, პილოტირებისა და ამ პილოტირების საფუძველზე მიღებული ინფორმაციის ანალიზისა და სათანადო დასკვნების გაკეთების შედეგად იქნებოდა შესაძლებელი. ამაში კი აუცილებლად უნდა იყვნენ ჩართული არა მხოლოდ სკოლების წარმომადგენლები, არამედ ისინიც ვისაც ამ სფეროში არსებულის კვლევების გამოყენებისა და ახალი კვლევების დაგეგმვის კომპეტენციები აქვთ. წინააღმდეგ შემთხვევაში შესაძლოა მივიღოთ ისეთი სისტემა, რომელიც რაღაც მონაცემებს გვაწვდის, რომელთა სანდოობა დაბალია, რომლის ეფექტი არა მხოლოდ დადებითია, ხოლო გრძელვადიანი მდგრადობა კი საეჭვო.


გამოყენებული ლიტერატურა

1.ბოქოლიშვილი, მირიან. 2010. საქართველოში მალე ხუთვარსკვლავიანი სკოლები გაჩნდება,გაზეთი;”პრაიმტაიმი” http://mes.gov.ge/content.php?id=469&lang=geo (ხელმისაწვდომი 10 მარტს, 2010 წ.);
2.Deutschman, Allan. 2005. Change or die. (1მაისი) http://www.fastcompany.com/magazine/94/open_change-or-die.html (ხელმისაწვდომი 10 მარტს, 2010 წ.);
3.Fullan, Michael. 2007. The new meaning of educational change. Teachers College Press;

არქივიდან:
საქართველოში დიდი ბრიტანეთის საელჩოსა და ბრიტანეთის საბჭოს ხელშეწყობით, საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს თხოვნით, 2006 წლის ოქტომბერში თბილისში იმყოფებოდნენ განათლების ექსპერტები. სერ მაიკლ მაიკლ ბარბერმა და პროფესორმა დევიდ ჰოპკინსმა შეაფასეს განათლების რეფორმის მიმდინარეობა და სამინისტროს რეკომენდაციები მოუმზადეს.

სერ მაიკლ ბარბერი 1998-2005 წლებში იყო პრემიერ-მინისტრ ტონი ბლერის მთავარი მრჩეველი ჯანდაცვის, განათლების, სოციალურ საკითხებში. პროფესორი დავიდ ჰოპკინსი 2002-2005 წლებში იყო ბრიტანეთის განათლების მინისტრის მთავარი მრჩეველი სასკოლო სტანდარტების საკითხებში.
ვიზიტის ფარგლებში ბრიტანელი ექსპერტები შეხვდნენ საქართველოს განათლების და მეცნიერების მინისტრს, მოინახულეს საჯარო სკოლები, უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებები. ვფიქრობთ, რომ ავტორიტეტული საერთაშორისო ექსპერტების დასკვნები ძალიან მნიშვნელოვანია რეფორმების მომდევნო ეტაპების სწორი დაგეგმვის თვალსაზრისით.

დოკუმენტის ორიგინალი
ქართული თარგმანი

დიალოგი განათლების პოლიტიკის, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტისა და სხვა საკითხების შესახებ რადიო თავისუფლების ვებ გვერდზე

დეკემბრის თვის გაზეთ ახალ განათლებაში გამოქვეყნდა ნიკა სერგიას სტატია განათლების რეფორმის შესახებ. შეიძლება ითქვას, რომ ბოლო წლებში პირველი შემთხვევაა, როდესაც სკოლის მოსწავლე მწყობრად და არგუმენტირებულად აყალიბებს საკუთარ სათქმელს.

სტატიის ნახვა შეგიძლიათ აქვე ან შემდეგ ბმულზე

ერთი მეთორმეტეკლასელის ,,სუბიექტური” აზრი განათლების რეფორმაზე, სახელმძღვანელოებზე, რეპეტიტორობასა და სხვა საკითხებზე

შეიძლება, ამ საკითხში დილეტანტი უფრო მეთქმის, ვიდრე კომპეტენტური , მაგრამ ამ წერილის დაწერა იმან გადამაწყვეტინა, რომ ამ თემაზე XII კლასის მოსწავლეზე ბევრად უფრო არაკომპეტენტური ხალხი საუბრობს და თან ისეთი შემართებითა და თავდაჯერებულობით, რომ შეკამათებასაც ვერ გაუბედავ...
ჩვენ, ახლანდელ თაობას, გადასხვაფერების მომენტში მოგვიწია ცხოვრება, რაც, დამეთანხმებით, რომ მტკივნეულია, მაგრამ ამასთანავე საინტერესოც. საინტერესო იმიტომ, რომ შენც, რიგითს, შეგიძლია შენი წვლილი შეიტანო ახალი სახლის დაპროექტებასა და მშენებლობაში, იმიტომ, რომ ეს სახლი სწორედ ახლა, სწორედ შენთვის, სწორედ შენი ხელით შენდება, იმიტომ, რომ სწორედ ამ სახლში უნდა დაპატიჟო მომავალი თაობები. ამიტომ, ახლა დუმილი დანაშაულია, მაგრამ სათქმელი ისე უნდა ვთქვათ, გვესმოდეს, რას ვამბობთ და რას ვაკეთებთ. უნდა გავიგოთ, რომ საკუთარი აზრის ქონა არ არის ყველაფერში ცუდის და ნეგატიურის ძებნა და არც ის, რომ საზოგადოებრივ ტრანსპორტში გაგონილ პირველივე ჭორს დაუჯერო.
პირადად მე ხშირად გავმხდარვარ მოწმე იმისა, რომ ადამიანი, ვისაც თვალითაც არ უნახავს მე-10 კლასის ქართულის სახელმძღვანელო, ამბობს, ილია ჭავჭავაძე სკოლაში არ ისწავლებაო, არადა, ამ სახელმძღვანელოს პირველი ორი ნაწილის მთავარი ძარღვი სწორედ ილიას შემოქმედება და მოღვაწეობაა (ვგულისხმობ თამაზ ვასაძის ავტორობით შექმნილ სახელმძღვანელოს, რომელიც სკოლების უმეტესობამ აირჩია). ბევრი იმასაც ვერ ხედავს, რომ IX კლასში ისევ ისწავლება შუშანიკიც, გრიგოლიც და ,,ვეფხისტყაოსანიც”, თანაც ახლანდელი წიგნი ათჯერ მაინც ჯობია იმას, მე რომ მომიწია სწავლამ, (როგორც აღვნიშნე XII კლასში ვარ შესაბამისად მე ძველებური, ე.წ. ,,ქრესტომატიით” გავიარე IX კლასი) ის რეპლიკები და შეფასებები კი იმის ბრალია, რომ ხალხი საქმეში ჩაუხედავია და მხოლოდ ჭორებზე დაყრდნობით აკეთებს თამამ განცხადებებს.
ზოგი იმასაც ამბობს, ახალი პროგრამა ძალიან რთულია და ჩვენი მოსწავლეები ვერ ძლევენო. მაგალითად, ერთი ღრმად პატივცემული ქალბატონი ამავე გაზეთის ფურცლებზე წერდა, XII კლასის ქართულის სახელმძღვანელოს (იგულისხმება თ. ვასაძის, ნ. მუზაშვილის და ნ. ჩუბინიძის სახელმძღვანელო) ჩვენი მოსწავლეების 10% თუ შეიწავლისო. ჩემი აზრით ეს ტრაგედია სულაც არაა, საქმე ისაა, რომ ახლა უამრავი პროფსასწავლებელი იქმნება, სადაც სწავლა სულაც არ არის ცუდი და სამარცხვინო, ხოლო XII კლასში ყველა არ უნდა ირიცხებოდეს. მაშინ, როცა XII კლასში ისინი ისწავლიან ვისაც წინა კლასების მოსწრების დონე ამის საშუალებას მისცემს, სახელმძღვანელოც მოსწავლეთა უმრავლესობის მიერ დაძლეული იქნება.
ზემოთ სხვისი ზედაპრულობა გავაკრიტიკე და მეც რომ იგივე ,,ცოდვაში” არ ჩავვარდე, მოდი, ცოტა ჩავუღრმავდეთ საკითხებს, იმდენად, რამდნადაც ამას წერილის ფორმატი და გაზეთის ფურცელი მოგვცემს. ავიღოთ ისევ და ისევ მრავალჯერ ნაქებარ-ნათათხარი, უკვე მოწონება-დაწუნება მოსწრებული, XII კლასის ქართულის საკმაოდ სქელტანიანი სახელმძღვანელო. მაგრამ სანამ სახელმძღვანელოს უშუალო შეფასებაზე გადავიდოდეთ და იმას ვიტყოდეთ, პასუხობს თუ არა ის ზოგადი განათლების ეროვნულ მიზნებს (რომელიც სხვათა შორის მოსწავლეების მიერაა შემუშავებული), კარგი იქნება თუ იმაზე შევთანხმდებით, თუ რას გულისხმობს ეს მიზნები, ანუ იმას დავაზუსტებთ, თუ რა გამოწვევის წინაშე დგას სახელმძღვანელო.
ზემოაღნიშნული ეროვნული მიზნებისა და მარტივი ლოგიკის გათვალისწინებით, ამ სახელმძღვანელოს პროდუქტი, ანუ მოსწავლე უნდა იყოს პიროვნება, ხაზს ვუსვამ, პიროვნება (და არა მეტ-ნაკლები ინფორმაციის შემნახველ-გადამამუშავებელი მანქანა), რომელსაც შეეძლება შექმნას ახალი რამ ნებისმიერ სფეროში, შეეძლება სხვისი აზრის გათვალისწინებით, მაგრამ დამოუკიდებლად ცხოვრება, დამოუკიდებელი აზროვნება, საკუთარი აზრის ცივილიზებული ფორმით პრეზენტირება საზოგადოებისთვის, სხვისი აზრის, კულტურის, რელიგიის, ცხოვრების წესის პატივისცემა, ჰუმანიზმის, საწყის, ძირეულ ღირებულებად აღიარება. აი, სწორედ ეს არის ის მიზნები, გინა ღირებულებები, რომელიც საქართველოს საჯარო სკოლის სახელმძღვანელოს, კონკრეტულ შემთხვევაში XII კლასის ქართულს დაესახა. შეიძლება ვინმეს ამ ჩამონათვალში თვალში დააკლდა ეროვნული გამოცდებისთვის მომზადება. მე ის შეგნებულად გამოვტოვე, რადგან მგონია, რომ ჩვენში დამკვიდრებული მცდარი წარმოდგენის, უფრო სწორად, ინსტინქტის საწინააღმდეგოდ, გამოცდების ჩაბარება კი არ უნდა იყოს ჩვენი მიზანი, არამედ განათლების მიღება. ჩვენ ერთხელ და სამუდამოდ, უნდა შევიგნოთ, რომ გამოცდების ჩაბარება ერთ-ერთი საშუალებაა განათლების მისაღებად და არა მიზანი. ჩვენ კი მიზანსა და საშუალებას ადგილი შევუცვალეთ ჩვენს ცნობიერებაში და განათლების მიღება (მიზანი) ვაქციეთ საშუალებად ფსევდო-მიზნის _ გამოცდების ჩასაბარებლად. ჩვენ უნდა შევიგნოთ, რომ ეროვნული გამოცდები უბრალოდ, მნიშვნელოვანი ეტაპია ჩვენს ცხოვრებაში და რომ მის მერეც გრძელდება სიცოცხლე, რომელშიც ბევრად მეტი რამ დაგვჭირდება, ვიდრე გამოცდებისთვის მომზადებაში დაგვჭირდა. ამიტომაც ჩვენ გამოცდებისთვის მზადებაში კი არ უნდა შემოგვესწავლოს რაღაცები, არამედ რაღაცების სწავლაში უნდა შემოგვემზადოს თავი გამოცდისთვის და ამ ორ რამეს შორის დიდი განსხვავებაა. როცა ამას შევიგნებთ, მაშინ ძნელი არ იქნება, ზემოაღნიშნული საღელმძღვანელოს მოწყობის პრინციპი გავიგოთ, რომელიც იმ ზოგადსაკაცობრიო გამოწვევებსაც პასუხობს, რომელიც მოსწავლის წინაშე დგას და ამასთანავე ეროვნული გამოცდებისთვის მზადებაშიც მნიშვნელოვანი, მე ვიტყოდი მთავარი წვლილიც შეაქვს. მე შევეცდები ქვემოთ კონკრეტული ადგილები და მახასიათებლები მოვიყვანო სახელმძღვანელოდან, რომლებიც კონტრმაგალითად გამოდგება ამ წიგნის მაკრიტიკებლებისთვის:
დავიწყოთ იმით, რომ წიგნში მრავლადაა უცხოელი ავტორების ნაწარმოებები. ამაზე ბევრმა თქვა, რომ ეს მიმართულია ეროვნულობის წინააღმდეგ, რომ ქართული ლიტერატურის გადაშენება უნდათ და ა.შ. მაგრმ მე მინდა ამ ხალხს ვურჩიო, წაიკითხოს ამავე ავტორების მიერ შედგენილი X კლასის სახელმძღვანელოში შეტანილი ვაჟა-ფშაველას პუბლიცისტური წერილი ,,კოსმოპოლიტიზმი და პატრიოტიზმი”. თუ ამ კრიტიკოსს ვაჟასი მაინც სჯერა, აღმოჩნდება, რომ ამ წიგნის შემკვეთ-შედგენელი კი არა თვითონ ცდილობს საქართველოს გადაგვარებას. ჩვენ სწორედ მაშინ შევიცნობთ ქართულ ლიტერატურასა და ისტორიას სრულფასოვნად, როცა მას განვიხილავთ მსოფლიო ლიტერატურისა და ისტორიის ჭრილში, როცა საქართველოსა და მის კულტურასა და ისტორიას მსოფლიოს კულტურისა და ისტორიის ნაწილად აღვიქვამთ. ჩვენ სწორედ მაშინ გადავგვარდებოდით და გადავგვარდებით, ჩვენი ქვეყანა რომ დანარჩენ სამყაროს მოვწყვიტოთ და ფიზიკური ან ფსიქოლოგიურ-კულტურული კედლით გამოვყოთ. კედლების აგებისგან მიღებული არცთუ სახარბიელო შედეგების მაგალითების მოძიება კი, ისტორიის ახლო წარსულშიც ადვილად შეიძლება. სხვა ყველაფერს რომ თავი დავანებოთ, თარგმანიც ხომ ლიტერატურის ჟანრია და მისი შეფასებაც ხომ უნდა შეეძლოს საშუალო განათლებამიღებულ ადამიანს?! სახელმძღვანელოში პირდაპირააა მითითებული, რომ მოსწავლე უნდა შეეცადოს ამა თუ იმ უცხო ენიდან ორიგინალის თარგმნას, ნაჩვენებია თარგმანის რამდენიმე ნიმუში და მოსწავლეს მისი შეფასება ევალება. ეს პირველ რიგში დიდი პატივია მოსწავლისთვის და ფსიქოლოგიურადაც ძალზე გამართლებულია, რადგან იგი წიგნის ავტორისგან გარკვეულ ნდობას და დაფასებას ხედავს და მზადაა გაამართლოს მისი იმედები. ის ხედავს, რომ გაიზარდა და ძალა შესწევს სწორად შეაფასოს ესა თუ ის ლიტერატურული მოვლენა.
მოსწავლის ლიტერატურულ ზრდაზე პირდაპირ, გათვლილად მუშაობს წიგნის პირველი ნაწილი, სახელწოდებით ,,მკითხველი”. წიგნის ამ ნაწილში ფაქტიურად სრულყოფილად ყალიბდება ცნობიერებაში მწერლისა მკითხველის ფენომენი, როგორც ერთი სამყაროს წევრების საზოგადოება. ფსიქოლოგიურად აქაც უმნიშვნელოვანესი მომენტია შექმნილი იმით, რომ მთელი რიგი ნაწარმოებებით მტკიცდება ჰიპოთეზა იმის შესახებ, რომ კარგი მკითხველი და მწერალი თანასწორნი არიან. წიგნის ამ ნაწილში გაერთიანებული რეზო ყარალაშვილის ესე ,,მხატვრული ნაწარმოების აღქმა” (გვ. 32) კი მოსწავლეს ყველაზე უკეთ აძლევს საშუალებას მკითხველთა ტიპებს შორის საკუთარი იპოვოს, ისწავლოს კითხვის ხერხები და შეძლოს ,,ტკბობისას განსაჯოს და განსჯისას დატკბეს”. ლიტერატურის გაკვეთილების მიზანიც ხომ სწორედ ეს უნდა იყოს და არა ე.წ. საზეპიროების მაქსიმუმის დაზუთხვა. საზეპირო მილიონია, ჩვენ ყველას ვერ მოვერევით, თანაც გამოცდაზე ქულების ნახევარი არა საზეპიროების, არამედ, სულ უცნობი ტექსტების გაანალიზებაზე მოდის. ამიტომ ჯობია თევზის ჭერა ვისწავლოთ და ეს იმის ტოლფასი იქნება, მთელი მსოფლიოს თევზები დაგვეჭიროს, ეს იმას ჰგავს, ფულის საბეჭდ მანქანასა და მილიონს შორის მილიონი რომ აირჩიო. (კარგია მილიონი, მაგრამ ფულის საბეჭდი მანქანა უკეთესია).
ძალზე შორს წაგვიყვანს წიგნის სხვა თავების დეტალური დახასიათებაც. თუმცა, იმის თქმა ნამდვილად შეიძლება, რომ ეს წიგნი მოსწავლეებს საშუალებას აძლევს საკუთარი პასუხი ჰქონდეთ ისეთ ბანალურ კითხვებზე, რომლებიც, სიკვდილის, სიცოცხლის, სამყაროს, სიყვარულის, საკუთარი ,,მეს”, სამშობლოს, სიკეთის და ბოროტების რაობაზე ისმის ხოლმე. ამაზე მგონი, არც არავინ იდავებს. რადგან ეს ყველაფერი იქ საკმაოდ მსუქანი შრიფტით წერია და კარგად ჩანს.
თუმცა, რაც დიდი შრიფტით არ წერია, მაგას ყველა არ უყურებს და დავის საგანიც ხდება, ასეთი რამაა დავალებები, რომლებსაც სახელმძღვანელოს ავტორები გვთავაზობენ. აქ შევხვდებით ყველანაირ დავალებას, რომელიც ითხოვს ყველაფრის წერას, დაწყებული ჩვეულებრივი ესედან, დამთვარებული ლექსითა თუ მოთხრობით. ასევე მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს საპრეზენტაციო მოხსენებების (გვ.76 544), რეფერატების (გვ. 548), პროექტების (გვ. 103 545) მომზადებას და იმის შეგნებას, რომ წერის ფენომენი არ იწყება და არ მთავრდება თემით ,,ქალთა სახეები ვეფხისტყაოსანში”.
ცალკე თემაა უფრო წვრილი შრიფტით ნაბეჭდი სქოლიოები, რომლებიც ხშირად ენციკლოპედიური ხასიათისაა და ძალიან მოსწავლეს ძალიან ამგვანებს ინტერნეტში მოხეტიალე საკუთარ თავს, როცა ამა თუ იმ სიტყვაზე დაწკაპუნებით სულ ახალ გვერდზე გადადის ახალი ინფორმაციებით _ ვგულისხმობ სქოლიოში ნახსენებ აუარება გამოვნებიან ლიტარატურულ ნიმუშებს, რომლებიც მინიმუმ იმას ახრხებენ, რომ მოსწავლეს (არავის შეურაცხყოფას არ ვაყენებ) ,,მგლების” იქით ძალზე საინტერესო ლიტერატურული სამყარო გადაუშალონ.
მოკლედ ეს სახელმძღვანელო პირდაპირ გამომდინარეობს იმ ზემოაღნიშნული მიზნებიდან და, პირიქით, ის მიზნები, თავის მხრივ, ამ სახელმძღვანელოდან გამომდინარეობენ.
და… ბოლოს მაინც ვერ ავუქცევთ გვერდს წიგნის ყბადაღებულ მოცულობას _ ის ხუთასგვერდიანია(!). ისმის რიტორიკული შეკითხვები _ ამდენი როგორ ვასწავლოთ, ამდენი როგორ ვისწავლოთ, ვერ ვასწრებთ, აქეთ მეცადინეობა, იქით სკოლა და ა.შ. თუმცა ამ ყველაფერზე არსებობს მარტივი პასუხი. დავიწყოთ იმის გამეორებით, რომ ჩვენ ერთმანეთში ვურევთ მიზანსა და საშუალებას. ამ შემთხვევაში მიზანი წიგნის დამთავრება კი არაა, არამედ იმ უნარების განვითარება, რომლებიც ზემოთ ვახსენეთ, ამისთვის კი წიგნის სრულად გავლა აუცილებელი სულაც არაა. ეს ზღვა მასალა კლასს და მასწავლებელს შეუძლია სურვილის მიხედვით დაახარისხოს და წიგნიდან იმდენი წაიღოს, რამდენი შეუძლია. ნამდვილად არ ვაიგივებ ამ სახელმძღვანელოს ბიბლიასთან, მაგრამ ბიბლიის ბოლომდე გაგება არავის რომ არ შეუძლია, ეს განა იმას ნიშნავს, რომ ეს ღვთიური წიგნი უნდა დავაშინაარსოთ და გაუგებარი, მისტიური ადგილები ამოვშალოთ მანდედან?! ახალი სახელმძღვანელოები სწორედ ამ პრინციპითაა აგებული _ მოსწავლეები ყოველ წელს თავიდან ბოლომდე გადიან ამა თუ იმ მეცნიერებას თავისი ასაკის შესაბამის დონეზე და წიგნიდან იმდენი მიაქვთ რამდენიც შეუძლიათ, ხოლო რასაც წელს ვერ ასწრებენ, მომავალ წელს ისევ გადიან გაღრმავებულად. და ასევე მეორე, არანაკლებ მნიშვნელოვანი, საკითხი, რომელიც ე.წ. ,,მეცადინეობებს” ეხება. ბავშვებს, და ხშირად მასწავლებელებსაც, ის არგუმენტი მოჰყავთ, რომ სკოლის გარდა ,,მეცადინეობებიც” უნდა მოასწრონ. ეს იმას ნიშნავს რომ ისინი სკოლაში ბოლომდე არ იხარჯებიან და ,,მეცადინეობას” მეტ ყურადღებას უთმობენ. მართლაც ჩვენი ახალგაზრდობის უმეტესობას ორი არდაწერილი დავალებიდან ის უფრო აწუხებს, რომელიც ,,მეცადინეობაზე” უნდა მიეტანა, ვიდრე ის, რომელიც სკოლაში ჰქონდა მიღებული, იმ შემთხვეაშიც კი, თუ კლასშიც და მეცადინეობაზეც ერთი და იგივე მასწავლებელი ასწავლის. და რა მოხდებოდა მოსწავლეებს საკუთარი ძალები წლების განავლობაში სასკოლო დავალებებისკენ სრულად რომ მიემართათ და ბოლო წელიწადს არ დალოდებოდნენ? პასუხი მარტივია, მათ ,,მეცადინეობა” არ დაჭირდებოდათ. მე შეგნებულად არ ვიხმარე სიტყვები _ რეპეტიტორობა და რეპეტიცია, იმიტომ რომ ეს ინტერნაციონალური ტერმინები, გამეორებას და გამმეორებელს აღნიშნავს, გამეორება კი მას სჭირდება, ვინც რამეს ვერ იმახსოვრებს. საქართველოს აბიტურიენტთა 98% ,,მეცადინეობს” და მე არ მინდა დავიჯერო, რომ ეს იმან გამოიწვია, რომ ეს 98% უნიჭოა და რაღაცებს ვერ იმახსოვრებს და ამიტომ დადის ,,მეცადინეობებზე”. არა, რეპეტიცია, ანუ გამეორება აქ არაფერ შუაშია, საქმე ისაა, რომ ჩვენ, აბიტურიენტები, ყველაფერს თავიდან ვსწავლობთ, რაც უცილობლად, სკოლის და სასკოლო განათლებისადმი არასწორი დამოკიდებულების შედეგია. ჩვენ რომ მთავრობების, ოპოზიციების, სახელმძღვანელოების და რეფორმების კრიტიკაში დახარჯული დრო, წიგნის კითხვაში გაგვეხარჯა, ჩვენს მშობლებს ათასობით ლარის ფსონად ჩამოსვლა არ მოუწევდათ ჩვენზე ეროვნული გამოცდების ლატარეაში.
არანაკლები მითქმა-მოთქმაა ატეხილი მათემატიკის სახელმძღვანელოთა ციკლის (V_XII კლასები, თ.ვეფხვაძე, თ. გოგიშვილი) გარშემო. აქაც იგივე არგუმენტებია _ სირთულე, სისქე და ა.შ. არადა, იმის გარდა, რომ წიგნი მთლიანად პასუხობს ეროვნული გამოცდებისა და ეროვნული სასწავლო მიზნების მოთხოვნებს V კლასიდან მოყოლებული, ამ წიგნით მოსწავლე იძენს გამოყენებითი მათემატიკისთვის საჭირო აუარება უნარს, დაწყებული საბანკო საქმის წარმათვით და დამთავრებული საგზაო ინჟინერიით. ჩვენ კარგად უნდა გავიაზროთ, რომ მათემატიკა არ გამოგონილა კვადრატული განტოლების ამოხსნისთვის, ან ცხოვრება არ შექმნილა მათემატიკისთვის, არამედ, მათემატიკა და კვადრატული განტოლება შეიქმნა ცხოვრების გასამარტივებლად. სკოლაში მათემატიკის სწავლა, კვადრატული განტოლების და ტრიგონომეტრიის სწავლასთან ერთად, იმის სწავლასაც გულისხმობს, თუ როგორ უნდა გამოვიყენოთ ეს ყველაფერი ცხოვრების გასამარტივებლად, ზემოხსენებული წიგნით კი სწორედ ამას ვსწავლობთ. რაც შეეხება ამოცანების სირთულეს, აქ ისინი დალაგებულია მარტივიდან რთულისკენ და თითოეულ პარაგრაფში მოიპოვება ნებისმიერი მოსწავლის მოსწრების დონის შესაბამისი დავალება.
მე მხოლოდ იმ სახელმძღვანელოებს შევეხე, რომლებთანაც პირადად მქონდა შეხება და თანამედროვე სკოლის მხოლოდ რამდენიმე კუთხის ზედაპირული ანალიზი შემოგთავაზეთ და ყველაფერი, რისი თქმაც მინდოდა, რა თქმა უნდა, არ მითქვამს, მაგრამ, მგონი, ძირითადი სათქმელი მკითხველამდე მოვიტანე. მკითხველს კი თუ ეს თემები აინტერესებს (და მე დარწმუნებული ვარ, რომ, რადგან ამ გაზეთს კითხულობს, აინტერესებს), ვურჩევ ქართულის და მათემატიკის სახელმძღვანელოებზე არ გაჩერდეს, აიღოს ისტორიის, უცხო ენის, ქიმიის, გეოგრაფიის საშუალო საფეხურის სახელმძღვანელოები და ჩემი დილეტანტური ანალიზის გარეშეც ადვილად დაასკვნის, რომ ვინც კარგად დაამთავრებს თორმეტ კლასს, სრული საფუძველი ექნება, რომ ცხოვრებაში სხვის ნატკეპნ გზას კი არ გაყვეს, არამედ თვითონ შექმნას რაიმე ახალი, გააჩნდეს საკუთარი აზრი, ოღონდ ჭორებზე კი არა, არგუმენტებზე და ლოგიკაზე დამყარებული. იგივე X-XI-XII კლასის ისტორიის სახელმძღვანელოების კურსით მოსწავლე X კლასში ჯერ სწავლას სწავლობს, ისტორიული წყაროების ანალიზს, მერე კი, XII კლასში უკვე ნამდვილი მკვლევარი ხდება _ მის ხელთ მხოლოდ წყაროებია, დასკვნა კი თვითონ უნდა გამოიტანოს (ვგულისხმობ X კლასის სახელმძღ. (ზ.კიკნაძე, ლ. პატარიძე) XI კლასის სახელმძღ. (ნ. ასათიანი გ. სანიკიძე) და XII კლასის სახელმძღ. (ნ. ახმეტელი, ნ. მურღულია)). ამ ყველაფერზე ვერც კი იოცნებებდა მთელი საბჭოთა და შემდგომი პერიოდის ახლგაზრდობა, ამიტომ, ალბათ, ზემოთ ნახსენები უარყოფითი შეფასებები შეუჩვეველი ლხინის სინდრომს თუ მიეწერება...
და მაინც, რამდენიც არ უნდა ილაპარაკონ ამ ახალ სახელმძღვანელოებზე, მე მიმაჩნია, რომ ეს წიგნები რეფორმის მთავარი მონაპოვარია. ყველაზე საინტერესო კი ზოგადი განათლების ეროვნული მიზნებია, რომლებიც ბავშვების მიერვეა შემუშავებული და ყველა სახელმძღვანელოს ბოლო გვერდზე წერია. სწორედ ამ წიგნების შესწავლის შემდეგ ჩამოყალიბდებიან ჩვენს ქვეყანაში ისეთი მოქალაქეები, რომლებიც, ცოტა არ იყოს, დეფიციტურია დღევანდელ საქართველოში, მოქალაქეები, რომლებიც სიახლეს კრიტიკულად უყურებენ, მაგრამ ისე, რომ არგუმენტად ის არ მოჰყავთ, ადრე უამისოდაც იოლად გავდიოდით ფონსო, მოქალაქეები, რომლებსაც X კლასში ნასწავლი ექნებათ ილიას ,,რა გითხრათ?! რით გაგახაროთ?!” და ეცოდინებათ, როგორ გამოჭედონ დროს და მსოფლიოს მორგებული იარაღი, როგორ მოიგონ ცოდნის ომი, როგორ დაიხურონ საერთაშორისო ქუდი ისე, რომ ქუდს თავიც არ გადააყოლონ...


ნიკა სერგია
ქ.ხობის #2 საჯარო სკოლის XII კლასის მოსწავლე